Als de IND een aanvraag niet binnen de wettelijke termijn afhandelt, kan een aanvrager de IND in gebreke stellen. Als een beslissing daarna uitblijft, kan de aanvrager bij de rechtbank beroep instellen wegens niet tijdig beslissen. Tot 16 oktober 2026 kon de rechter daar ook een dwangsom aan verbinden. Dat is nu niet meer mogelijk bij beroepen die op of na die datum zijn ingesteld.
Voor beroepen die voor 16 oktober 2026 zijn ingesteld, kan de rechter nog wel een dwangsom opleggen. Heeft de rechter al eerder bepaald dat de IND een dwangsom moet betalen, dan blijft dat zo.
Wettelijke termijnen
De rechterlijke dwangsom werd voorheen opgelegd omdat het door het grote aantal aanvragen de IND niet altijd lukt om binnen wettelijke termijn te beslissen. De IND betaalde in 2025 ongeveer 79 miljoen aan dwangsommen. Maar dwangsommen zorgden er niet voor dat de IND aanvragen sneller behandelde. Ze leverden vooral extra werklast en hoge kosten op. Het doel, sneller beslissen, werd niet bereikt. De IND drong daarom al lange tijd bij de politiek aan op afschaffing. De tijd en capaciteit die de IND nodig had voor de dwangsommen kunnen nu worden ingezet voor het behandelen van aanvragen.
Bestuurlijke dwangsom
In april 2025 werd de bestuurlijke dwangsom al afgeschaft, deze dwangsom volgde automatisch als de IND, na een ingebrekestelling, te laat besliste op iemands dossier.
Het afschaffen van de rechterlijke dwangsommen was eerst onderdeel van de eerder in de Eerste Kamer gesneuvelde Asielnoodmaatregelenwet. Het schrappen van de dwangsommen kwam daarna in een nota van wijziging terecht op de Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring. Die wet maakt het mogelijk om personen sneller ongewenst te verklaren wanneer zij in Nederland asiel hebben aangevraagd en strafbare feiten hebben gepleegd. De Eerste Kamer stemde op 16 oktober 2026 in met de wetswijziging die ervoor zorgde dat de rechterlijke dwangsom werd afgeschaft.